De sound van de klassieken: Debussy

03 apr 2015

(Bijgewerkte versie van een eerder gepubliceerde blog) Wanneer behoor je als componist tot de top? Waarin weet een componist zich te onderscheiden ten opzichte van zijn collega's? Dat doe je in de regel door je muziek net wat anders te laten klinken dan tot dan toe gebruikelijk is. Waar kan dat stukje afwijking of vernieuwing dan in zitten ? Aan de hand van een uitleg over enkele specifieke elementen in de componeerstijl van Claude Debussy (1862-1918) zal ik daar een antwoord op trachten te geven.

Al luisterend naar zijn muziek lijkt het ritme gespeend van alle strakheid en regelmaat. Er lijkt meer sprake te zijn van ongelijkmatige ritmiek met onverwachte accenten. De variatie in muzikale kleur, in de keuze van instrumenten lijkt belangrijker te zijn dan de melodie, waarvan de noten elke samenhang lijken te hebben verloren. Althans volgens oren, die refereren aan de stijl van hedendaagse populaire muziek en klassieke muziek van voor zijn tijd. Melodisch verloop is vaak gekenmerkt door het gebruik van halve toonsafstanden, door een grillig verloop met onverwachte accenten. Debussy keek in het zoeken naar nieuwe muzikale uitdrukkingsvormen naar een andere vernieuwer in zijn tijd, namelijk Richard Wagner. Deze brak ook met traditionele vormen en was voor veel componisten uit zijn tijd en ook na hem een dankbare bron van inspiratie. Ook stond Debussy open voor vroege jazz en muziek uit het verre oosten, die voor het eerst voor een breed publiek met een Javaans Gamalanoptreden tijdens de wereldtentoonstelling van 1889 in Parijs was te horen.

In een eerder artikel heb ik beschreven, hoe de aard van het spanningsverloop en de muzikale kleur binnen een muziekstuk mede bepaald wordt door gebruikte tonen in het harmonisch verloop. Als we kijken en luisteren naar het begin van het Wilhelmus:

Dan worden in dit stuk de volgende toonhoogten gebruikt

De klassieke muziek tot ver in de 19e eeuw en de hedendaagse populaire muziek zijn op dit gebruik van tonen en samenklanken gebaseerd.
Gaan we het Wilhelmus bewerken op basis van tonen die in een toonladder met achtereeneenvolgens een afstand hebben van 1 toon, de 'hele toons' toonladder:

Dan zou het begin van het Wilhelmus zo kunnen klinken:

Het gebruik van hele en halve toonsafstanden bewerkstelligt bij de luisteraar een ervaring van spanning en ontspannings/oplossing.  Door het gebruik van tonen die achter elkaar gezet in een reeks steeds een héle toon verschillen lijkt het muziekstuk meer te zweven zonder richtingsgevoel. Dat zie je terug in de muziek van Claude Debussy . Hij was de eerste, die bewust de hele toonstoonladder tot kenmerk maakte van zijn muzikale stijl. Luister naar een fragment uit het pianowerk "Voiles":

Juist door de sfeer van vaagheid en onbestemdheid, die hiermee wordt opgeroepen is het niet vreemd dat hij verbonden wordt aan een verwante stroming in de beeldende kunst, die van het impressionisme.
Niet alleen het gebruik van de hele toonstoonladder, maar ook het toepassen van pentatonische toonladders uit oude (volks)muziek en Chinese muziek in zijn opbouw van melodieen  is kenmerkend voor zijn muzikale stijl. Kijk en luister achtereenvolgens naar een fragment uit "La fille aux cheveux de lin",  gevolgd door een opsomming van de hierin gebruikte noten uit de pentatonische toonladder:

Ook in de complexiteit van de samenklanken onderscheidde zijn muziek zich van die van zijn voorgangers en tijdgenoten. In het volgende voorbeeld beginnen we met eenvoudig akkoord, dat geleidelijk uitloopt in akkoorden, welke we in getransponeerde vorm terugvinden in stukken als "La Cathedrale Engloutie" of "Clair de Lune" uit de "Suite Bergamasque": 

Debussy gebruikte samenklanken, harmonie niet zozeer om structuur aan te brengen, maar meer om een bepaalde klankkleur te bewerkstelligen. Akkoorden hebben hierin in min of meer autonoom karakter, afwijkend van wat tot dan toe gebruikelijk was. Er valt nog veel meer te vertellen over welke vernieuwingen Debussy aanbracht in het muzikale gereedschap, zijn zoektocht naar nieuwe klanken, zoals het tegelijkertijd toepassen van  twee toonsoorten, de invloed van de Javaanse Gamalan of de jazz in "Colliwog's Cakewalk". Daarin citeert hij tevens uit  de opera Tristan en Isolde van de eerder genoemde inspiratiebron Richard Wagner.

Een lesidee voor muziek in het middelbaar onderwijs? Kies een melodie van een liedje dat je leuk vindt. De docent legt deze vast in Noteflight. Zet de gebruikte noten op een rij in een toonladder van laag naar hoog. Verander deze in een heletoonstoonladder en verander in Noteflight met deze noten de melodie. Luister naar het resultaat en geef aan wat je ervan vindt.
 

Klik hier om gratis bladmuziek te downloaden van Claude Debussy, voor piano,voor orkest en andere bezettingen.

Een greep uit boeken over Debussy te leen in Bibliotheek Rotterdam:
Monsieur Croche: Artikelen van de Franse componist (1862-1918) over collega's en musici rond de eeuwwisseling, met name in Parijs.
Debussy, een hoorcollege over zijn leven en werk, luisterboek door Leo Samama.

 

Zie ook mijn artikel elders op deze blog:

Klik hier voor een volledige lijst bladmuziek en boeken over Debussy te leen in Bibliotheek Rotterdam. Klik hier voor uitvoeringen op cd of dvd, te leen in Bibliotheek Rotterdam.

John Valk

 

Debussy

Interessante post, John. Weer wat geleerd over één van mijn favorieten.

Nieuwe reactie inzenden

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.

Meer informatie over formaatmogelijkheden

CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt spam-inzendingen te voorkomen. Let op: hoofdlettergevoelig.
Beeld-CAPTCHA
Voer de bovenstaande karakters in.