Het einde der tijden (De Boekenneus Alek Dabrowski)

05 jan 2017
De Boekenneus steekt zijn neus graag in boeken. Hij leest fictie en non-fictie en heeft een neus voor actuele verhalen en levenslessen in de literatuur. De boekenneus is Alek Dabrowski. 
 
Rond de jaarwisseling overdenken we ons leven. We kijken terug en vooruit. 2016 wordt door veel mensen gezien als een rampjaar: aanslagen, oorlogen en verkiezingen die anders uitpakten dan kenners voorspelden. Bovendien stierven er heel wat bekende popsterren, waarmee we weer beseffen: aan alles komt een eind. Ik zie het zelf niet zo somber in. Althans, onze tijd kent niet minder dreigingen dan de decennia en eeuwen voor ons. Misschien zijn we in Nederland zo gewend geraakt aan politieke stabiliteit dat we het snel benauwd krijgen van onrust.

Onheilsprofeten hebben altijd bestaan. In de joodse, christelijke en islamitische religie is het einde der tijden een belangrijk leerstuk. Hoewel de huidige wereld dan zal vergaan, is de ‘Dag des oordeels’, zoals het in de Bijbel heet, ook een verwachtingsvolle tijd. God zal oordelen over ieder mens. De uitverkorenen zullen het eeuwige leven verkrijgen. Tot nu toe hadden mensen die het einde der tijden aankondigden het allemaal mis. Maar het aantal onheilsprofeten en de aandacht die zij krijgen, zegt iets over het gevoel van onrust in de samenleving.

In de jaren dertig van de vorige eeuw was er alle reden om de toekomst zwart in te zien. Er heerste een taaie economische crisis. In Europa waren dictaturen in de meerderheid en de liberale samenleving lag onder vuur. Twee cultuurcritici uit het interbellum werden veel gelezen. Oswald Spengler beschreef begin jaren twintig in de 'Ondergang van het Avondland' het einde van de westerse beschaving. Wat hij om zich heen zag waren de laatste stuiptrekkingen ervan. José Ortega y Gasset schreef in 1930 in ‘Opstand der horden’ dat de westerse samenleving ten onder ging omdat de massamens de macht had overgenomen van de elite.

     

In Nederland schreef Johan Huizinga in 1935 zijn analyse van de hedendaagse cultuur: ‘In de schaduwen van morgen’. Het boek werd een internationaal succes. Met de eerste zin zette hij de toon: “Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het. Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in een razernij, waaruit deze arme Europese mensheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken.”

Huizinga analyseert de dreiging van het nationaalsocialisme en communisme, maar richt zijn blik vooral op de eigen samenleving. De daling van normbesef heeft tot een geestelijke crisis geleid: leugenachtigheid en kinderachtigheid overheersen, het onafhankelijke oordeel wordt bedreigd. Er is voortdurend een teveel aan alles en er is geen ruimte voor bezinning. Het zijn woorden die direct toepasbaar zijn op onze tijd. De oplossing die Huizinga biedt is wat mager. Er is een geestelijke zuivering nodig. Het boek is voor het laatst herdrukt in 2007, tijd voor een nieuwe herdruk!

     

Een schrijver die flink tegen heilige huisjes aantrapt is Michel Houellebecq. De westerse samenleving is in zijn ogen terminaal. In ‘Onderworpen’ schetst hij een beeld van het Frankrijk van 2022. Presidentsverkiezingen zijn aanstaande en gaan tussen het Front National van Marine Le Pen en de Moslimbroederschap van Ben Abbes. De hoofdpersoon van ‘Onderworpen’ is François, een professor aan de Sorbonne. De Moslimbroederschap wint de verkiezingen. De verwachte chaos blijft uit. Het gaat zelfs goed met Frankrijk. Abbes is een deskundig bestuurder. Hij hervormt het onderwijs. Alleen moslims mogen nog op universiteiten werken. De criminaliteit daalt en het straatbeeld verandert. Meisjes met korte rokjes zijn van straat verdwenen. De revolutie verloopt geruisloos.

François raakt zijn baan kwijt en krijgt een mooi pensioen. Het moslimregime wil mensen als François graag op de universiteit terug, mits zij zich bekeren. De voordelen voor hem zijn eerherstel, een hoog inkomen en een huwelijk met minstens drie meisjes. Voor veel mensen was dit boek van de Franse onheilsprofeet een schrikbeeld. Het motto van Houellebecq is: ‘Elke samenleving heeft haar zwakke punten, haar wonden. Leg je vinger op de wond, en druk goed hard.’ Je kunt het boek lezen als ironie of als mogelijk alternatief voor de westerse beschaving.

Ik zie de samenleving die Houellebecq beschrijft niet zo snel werkelijkheid worden. Ik voorzie wel een opkomst van nieuwe onheilsprofetieën. Maar niemand kan de toekomst voorspellen. Laat je dus vooral niet gek maken door allerlei doemscenario’s: erover lezen kan geen kwaad, ernaar leven wel.

 

 

Nieuwe reactie inzenden

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.

Meer informatie over formaatmogelijkheden

CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt spam-inzendingen te voorkomen. Let op: hoofdlettergevoelig.
Beeld-CAPTCHA
Voer de bovenstaande karakters in.