Erasmus en de zorg

02 jun 2015

In het AD/RD las ik vandaag een bericht over de zorg. Het was het soort bericht dat je wel vaker tegenkomt, niet alleen als het over de zorg gaat. Het blijkt dat sommige bestuurders “tonnen aan premies” hebben gekregen. De discussie daarover in de krant deed me denken aan Erasmus, en aan zijn tijdgenoot Machiavelli.

De Florentijn Niccolò Machiavelli is vooral bekend om zijn boek De Vorst. Daarin beschrijft en analyseert hij manieren die politieke leiders gebruiken om aan de macht te komen, en te blijven. Nuttig om te lezen voor wie zelf aan de macht wil komen—niet alleen in een land, maar ook in een organisatie.

Het boek van Machiavelli leidde tot flinke verontwaardiging. Niet alleen toen het verscheen, maar eigenlijk altijd wel sinds de publicatie. De verontwaardiging draait om wat zelfs naar deze schrijver is vernoemd: machiavellisme, oftewel het doel heiligt de middelen. Machiavelli stelt vast: Als je iets wilt bereiken, is het niet van belang hoe je dat doet. Het gaat erom dat je slaagt. De een noemt dit gewetenloos, de ander realistisch.

Het is niet verrassend dat juist een Italiaan over dit realisme schreef. Nog steeds verdelen Italianen de mensheid in twee groepen. Fessi noemen ze mensen die zich aan de spelregels houden. Furbi zijn noemen ze mensen die het met de regels niet zo nauw nemen. Fessi hebben principes, furbi hebben doelen. Veel Italianen bewonderen de furbo—bijvoorbeeld Silvio Berlusconi. Nederlanders zijn meer verknocht aan het opgeheven vingertje van de fesso.

Vanaf de klassieke Oudheid ging het in de moraalfilosofie vooral over hoe het zou moeten, over wenselijk gedrag. Bijvoorbeeld bij Plato, Aristoteles en de Romein Cicero, die zelfs een beroemd boek Over Plichten heeft geschreven. De Stoïcijn Seneca is vaak bekritiseerd, want in zijn filosofische brieven schrijft hij over hoe mensen zich zouden moeten gedragen, maar in de praktijk hield hij zich niet altijd aan zijn eigen principes. En Seneca was nota bene de leermeester van keizer Nero...

Erasmus is een rasechte fesso. Hij schrijft over wenselijk gedrag. Bijvoorbeeld als hij in 1516 de jonge Karel V advies geeft: “De macht moet worden toevertrouwd aan iemand met wijsheid, rechtvaardigheid, zelfbeheersing, visie en oog voor het algemeen belang.” In een ideale wereld wel. Maar helaas leven we niet in een ideale wereld.

Dat wist Erasmus natuurlijk ook wel. In 1517 schrijft hij: “Politieke leiders zijn eerder machtig dan geleerd en ze worden meer gedreven door hun verlangens dan door verstandige keuzes.” Uiteindelijk vindt hij dan ook: “Geen straf is zwaar genoeg voor een leider die schuldig is aan machtsmisbruik.” Deze zin barst van de morele oordelen.

Morele oordelen en opgeheven vingers zijn mooi voor onderwijsboeken of filosofie, vindt Machiavelli, maar in de praktijk is moraal geen goed middel voor wie iets wil bereiken. In het AD/RD van vandaag blijkt maar weer eens dat hij gelijk had. En wie iets wil voorkomen, moet niet met een moreel appel komen, maar met een wet waarvan de naleving wordt gehandhaafd.

 

Erasmus en de zorg

Wat een mooie analyse, helder en bruikbaar!

Nieuwe reactie inzenden

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.

Meer informatie over formaatmogelijkheden

CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt spam-inzendingen te voorkomen. Let op: hoofdlettergevoelig.
Beeld-CAPTCHA
Voer de bovenstaande karakters in.