Erasmus en blote borsten

08 mei 2015

Lof der Zotheid is het enige boek van Erasmus met illustraties. Dat komt goed uit, want één plaatje zegt vaak meer dan 480 woorden. De afbeeldingen zijn niet van Erasmus zelf, maar van een leerling die in zijn schoolboek tekende. Alleen was het wel een leerling met talent voor tekenen. Om deze reden is hij ook wereldberoemd geworden.

Hans Holbein de Jongere dus. Rond 1515 leerde hij Latijn als jongeman in Bazel, waar hij thuis was. Een van zijn lesboeken was Erasmus’ Lof der Zotheid in de versie die net in Bazel was uitgekomen. Daarin tekende onze Hans 82 illustraties bij de hele tekst. Dat boek bestaat nog steeds. In Bazel koesteren ze het.

Gelukkig is een kopie van dat ene exemplaar gemaakt en in een grote oplage gepubliceerd, zodat we Holbeins tekeningen kunnen bewonderen zonder naar Bazel af te reizen. In de Bibliotheek Rotterdam hebben we natuurlijk ook een exemplaar van die kopie. In onze schatkamer Erasmus laten we een paar bladzijden zien.

De tekeningen maken duidelijk dat Hans een goede leerling Latijn was. Ze illustreren precies de woorden waarbij ze in de kantlijn staan. De eerste tekende Hans bij het begin van de tekst. Mevrouw Zotheid staat op het spreekgestoelte. Toepasselijk, want Lof der Zotheid is een toespraak van Mevrouw Zotheid. Erasmus kon zich dus altijd “verschuilen” achter het argument dat de woorden waaraan sommige lezers aanstoot namen, niet zijn woorden waren, maar die van Mevrouw Zotheid. Erasmus was W.F. Hermans ver vooruit.

Holbeins tekeningen bleven lang onbekend. Pas een kleine twee eeuwen later—in 1676—kwam iemand op het idee om ze af te drukken als prenten bij de tekst van Erasmus. Een goed idee, want Holbein was toen allang een grote naam als kunstenaar. Het zal de verkoopcijfers van Erasmus’ boek geen kwaad hebben gedaan.

Een goed voorbeeld doet goed volgen. Sinds 1676 zijn er dan ook veel uitgaven en vertalingen van Lof der Zotheid gepubliceerd met Holbeins illustraties. Ook hebben allerlei kunstenaars zich door Holbein laten inspireren en hun eigen illustraties bij Erasmus’ tekst gemaakt. Hiervan laten we veel voorbeelden zien in onze schatkamer Erasmus.

Holbeins tekeningen vertellen soms ook hun eigen verhaal. Neem zijn tekening bij de plek waar Mevrouw Zotheid sommige priesters op de hak neemt. Als ze hun inkomsten tellen, mogen ze het geld niet met de hand aanraken. Zo zijn de regels van de katholieke kerk. Ze tellen de munten dus met een stokje. Maar intussen zitten hun handen grijpgraag op allerlei plekken die de kerk ook verbiedt, maar daarmee heeft zo’n priester dan geen problemen.

Hierbij tekent Holbein een priester met zijn hand op het decolleté van de vrouw die naast hem zit. Toen ze in het streng gereformeerde Leiden in 1703 Lof der Zotheid opnieuw uitgaven met Holbeins illustraties, hebben ze deze vrouw weggelaten. De tekst is ongemoeid gelaten. Beelden spraken ook toen al duidelijkere taal dan Latijnse woorden.

 

Nieuwe reactie inzenden

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.

Meer informatie over formaatmogelijkheden

CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt spam-inzendingen te voorkomen. Let op: hoofdlettergevoelig.
Beeld-CAPTCHA
Voer de bovenstaande karakters in.